Ekolog Ne Yapar? Doğayı Anlamaktan Geçmişi Yeniden Okumaya Uzanan Bir Mesleğin Tarihi
Bugün Ekolog ne yapar hakkında en sık sorulan soruların yanıtlarına Til ile birlikte bakıyoruz.
Bugünü gerçekten anlamak istediğimizde, çoğu zaman fark etmeden geçmişe bakarız; çünkü içinde yaşadığımız çevrenin hikâyesi, yalnızca ağaçların, hayvanların ve iklimin değil, insan toplumlarının verdiği kararların da hikâyesidir.
“Ekolog ne yapar?” sorusu ilk bakışta oldukça basit görünebilir. Ekolog; canlıların birbirleriyle ve yaşadıkları fiziksel çevreyle ilişkilerini araştıran bilim insanıdır. Ancak bu tanım, ekolojinin tarih boyunca geçirdiği büyük dönüşümü anlatmaya yetmez. Çünkü bugün laboratuvarlarda, ormanlarda, sulak alanlarda, denizlerde, tarım arazilerinde ve hatta şehirlerde sürdürülen ekolojik araştırmalar; yüzyıllar boyunca biriken gözlem, sınıflandırma, doğa anlayışı, bilimsel devrim ve toplumsal değişimlerin sonucudur.
Belgelere dayalı bir bakışla ekolojinin tarihine baktığımızda, “ekolog” kelimesinin modern anlamının oldukça yeni olduğunu görürüz. Fakat canlıların çevreleriyle ilişkisini anlama çabası çok daha eskidir. Bağlamsal analiz açısından önemli olan nokta şudur: Ekologun bugünkü işi, geçmişte doğaya yöneltilen çok daha eski soruların bilimsel yöntemlerle yeniden kurulmuş hâlidir.
Antik Çağda Doğayı Gözlemlemek: Ekolojinin Uzak Kökenleri
Aristoteles ve Canlıların Yaşam Alanları
Ekolojinin doğrudan başlangıcını Antik Çağ’a götürmek doğru olmaz. Buna rağmen Aristoteles’in doğa araştırmaları, daha sonra gelişecek biyolojik düşüncenin önemli öncüllerinden biridir. MÖ 4. yüzyılda yazdığı Hayvanların Tarihi, hayvanların anatomisinin yanı sıra beslenme biçimleri, yaşam alanları, davranışları ve birbirlerinden farklılaşmaları üzerine sistematik gözlemler içerir. :contentReference[oaicite:0]{index=0}
Aristoteles, hayvanların farklı yaşam koşullarına uyum sağladığını gözlemliyordu. Örneğin bazı canlıların karada, bazılarının suda yaşadığını; bazı türlerin ise yaşamlarını iki ortam arasında sürdürdüğünü anlatıyordu. Bu yaklaşım, modern anlamda ekoloji değildir fakat canlıyı tek başına incelemek yerine canlı ile yaşam alanı arasındaki ilişkiye dikkat çeken erken bir düşünce biçimidir. :contentReference[oaicite:1]{index=1}
Burada kendimize şu soruyu sorabiliriz: Bir canlıyı yaşadığı ortamdan tamamen kopararak anlayabilir miyiz? Modern ekolojinin temel cevaplarından biri “hayır” olacaktır. Aristoteles’in çalışmaları ise bu sorunun çok eski bir geçmişe sahip olduğunu gösterir.
Tarım, Su ve Toplum
Antik toplumların çevreyle ilişkisi yalnızca filozofların metinlerinde görülmez. Nehirlerin düzenlenmesi, sulama kanalları, ormanların kullanımı, hayvanların evcilleştirilmesi ve tarım alanlarının genişletilmesi, insanların çevreyi değiştirme gücünün erken örnekleriydi.
Bu açıdan tarih, ekolojinin laboratuvarının yalnızca modern bilim kurumları olmadığını hatırlatır: tarlalar, nehir vadileri, meralar ve kentler de uzun süreli ekolojik deney alanlarıdır. İnsanların bir bölgedeki suyu nasıl kullandığı, toprağı nasıl işlediği veya ormanı nasıl yönettiği, zaman içinde hem toplumların hem de ekosistemlerin yapısını değiştirmiştir.
Orta Çağ ve Erken Modern Dönem: Doğaya Müdahalenin Derinleşmesi
İnsan, Doğa ve İnanç
Orta Çağ boyunca Avrupa’da doğaya ilişkin düşünceler din, felsefe, tarım ve gündelik yaşamla iç içeydi. Ancak bu dönemi basit biçimde “insanın doğaya egemen olduğu çağ” şeklinde açıklamak yanıltıcı olur. İnsanların doğayla ilişkisi bölgeden bölgeye, ekonomik koşullara ve dinsel yorumlara göre değişiyordu.
Tarihçi Lynn White Jr.’ın 1967’de Science dergisinde yayımladığı ünlü makalesi, modern ekolojik krizin tarihsel kökenlerini özellikle Batı’nın doğa anlayışı üzerinden tartışmaya açtı. White’a göre insanların çevreye ilişkin davranışları, insanın kendisini doğanın geri kalanıyla nasıl ilişkilendirdiğine bağlıydı. :contentReference[oaicite:2]{index=2}
White’ın yaklaşımı daha sonra ciddi biçimde tartışıldı. Nitekim çağdaş araştırmalar, Orta Çağ Hristiyanlığını tek ve değişmez bir doğa anlayışına indirgemesinin sorunlu olduğunu göstermiştir. :contentReference[oaicite:3]{index=3}
Belgelere dayalı yorum burada özellikle önemlidir: Tarihsel bir açıklama, tek bir nedene indirgenmemelidir. Din, teknoloji, ekonomi, nüfus, siyaset ve coğrafya birlikte değerlendirilmelidir. Bugünkü çevre sorunlarının kökenini yalnızca tek bir kültürel veya dinsel faktörde aramak, tarihin karmaşıklığını azaltır.
Keşifler Çağı ve Doğanın Sınıflandırılması
15. ve 16. yüzyıllardan itibaren Avrupa’nın dünyanın farklı bölgeleriyle yoğun biçimde temas kurması, doğal dünyanın algılanışını değiştirdi. Yeni bitkiler, hayvanlar, iklimler ve coğrafyalar Avrupa’nın bilgi dünyasına girdi.
Bu dönemde doğayı sınıflandırma eğilimi güçlendi. Carl Linnaeus’un 18. yüzyıldaki sınıflandırma sistemi, canlıları belirli kategoriler içerisinde düzenlemeye yönelik büyük bir adım oldu. Fakat sınıflandırmak ile ekolojik ilişkileri anlamak aynı şey değildi. Bir hayvanın hangi türe ait olduğunu belirlemek, o hayvanın besin zincirindeki rolünü, habitatını veya diğer türlerle ilişkisini açıklamıyordu.
Ekolojinin ortaya çıkması için “hangi canlı?” sorusundan “hangi koşullarda, kiminle ve neyin içinde yaşıyor?” sorusuna geçilmesi gerekiyordu.
18. ve 19. Yüzyıl: Bilimsel Devrimden Ekoloji Kavramına
Alexander von Humboldt ve Birbirine Bağlı Doğa
19. yüzyıla yaklaşırken doğayı yalnızca sınıflandırmak yerine onun içindeki bağlantıları anlamaya yönelik güçlü bir yaklaşım ortaya çıktı. Bunun en önemli isimlerinden biri Alexander von Humboldt’tur.
Humboldt, bitkilerin dağılımını sıcaklık, yükselti, nem ve coğrafyayla birlikte ele aldı. 1807’de yayımlanan bitki coğrafyası çalışmaları, farklı doğal koşullar arasındaki ilişkileri görselleştiren ve karşılaştıran yenilikçi yaklaşımlar içeriyordu. Humboldt’un Naturgemälde kavramı, doğayı birbirinden kopuk nesnelerin toplamı değil, karşılıklı ilişkiler ağı olarak görmeye yardımcı oldu. :contentReference[oaicite:4]{index=4}
Bu düşüncenin modern ekolog açısından önemi büyüktür. Çünkü ekolog bugün bir ormandaki ağacı yalnızca “ağaç” olarak ele almaz. Ağacın toprağa, suya, mantarlara, böceklere, diğer bitkilere, sıcaklığa ve insan faaliyetlerine bağlılığını araştırabilir.
Humboldt’un mirası bize çok temel bir ders bırakır: Doğadaki parçaları bilmek ile doğadaki ilişkileri bilmek aynı şey değildir.
Darwin ve Değişen Canlılar Dünyası
Charles Darwin’in 1859’da yayımlanan Türlerin Kökeni adlı eseri, canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkisine dair düşünceleri kökten değiştirdi. Doğal seçilim fikri, canlıların sabit ve değişmez varlıklar olarak değil, uzun zaman dilimleri içerisinde değişen popülasyonlar olarak düşünülmesini sağladı.
Darwin’in düşüncesi ekolojinin kendisi değildi; fakat ekolojik düşüncenin gelişmesi açısından güçlü bir temel oluşturdu. Türler arasındaki rekabet, beslenme ilişkileri, çevresel koşullar ve hayatta kalma gibi konular artık daha dinamik bir çerçevede ele alınabiliyordu.
Ernst Haeckel ve “Ökologie” Kavramı
“Ekoloji” kelimesinin bilimsel literatürdeki önemli dönüm noktası 1866’dır. Alman zoolog Ernst Haeckel, “Ökologie” terimini kullandı ve bunu organizmaların çevreleriyle ilişkilerini inceleyen bir bilim alanını ifade etmek için geliştirdi. Ekoloji tarihçisi Frank N. Egerton, Haeckel’in terimi 1866’da adlandırıp tanımladığını, ancak düşünsel köklerinin Humboldt gibi daha önceki doğa araştırmacılarına uzandığını belirtir. :contentReference[oaicite:5]{index=5}
Burada “ekolog ne yapar?” sorusunun tarihsel cevabı belirginleşmeye başlar. Ekolog, artık yalnızca canlıları tanımlayan kişi değildir. Canlıların çevreleriyle karşılıklı ilişkilerini, enerji ve madde akışlarını, popülasyonları, toplulukları ve yaşam alanlarını araştıran bilim insanıdır.
Sanayi Devrimi: Doğayla İlişkinin Büyük Kırılma Noktası
Kömür, Fabrikalar ve Kentler
18. yüzyılın sonlarından itibaren Sanayi Devrimi, insan ile çevre arasındaki ilişkiyi daha önce görülmemiş ölçekte değiştirdi. Kömür kullanımı, fabrikalaşma, demiryolları ve hızla büyüyen kentler yalnızca ekonomiyi dönüştürmedi; hava, su, toprak ve enerji kullanımını da yeniden şekillendirdi.
Ekolojik değişimin burada toplumsal tarih ile doğrudan birleştiğini görürüz. Fabrikalar daha fazla üretim için enerjiye ihtiyaç duydu. Şehirler büyüdükçe daha fazla su, yiyecek ve hammadde gerekti. Ulaşım ağları genişledikçe doğal kaynaklar daha uzak bölgelerden kent merkezlerine taşınmaya başladı.
Çevre tarihçisi Donald Worster’ın yaklaşımı tam da bu noktada anlam kazanır. Worster, çevre tarihinin insan toplumlarındaki değişimi açıklarken doğal dünyayla ilişkilerin de tarihsel bir güç olarak hesaba katılması gerektiğini vurgular. :contentReference[oaicite:6]{index=6}
Başka bir deyişle, tarih yalnızca insanların doğaya ne yaptığını anlatmaz; doğanın sunduğu imkânlar ve koyduğu sınırlar da insan tarihinin yönünü etkiler.
Şehirler ve Ekolojik Ayak İzleri
19. yüzyılın büyük şehirleri bunun çarpıcı örnekleriydi. Bir şehrin sınırları içerisinde tüketilen tahıl, odun, kömür ve diğer kaynakların çoğu şehir dışında üretiliyordu.
William Cronon’un Chicago üzerine çalışması, modern şehirlerin kendilerini çevreleyen doğal sistemlerden bağımsız düşünülemeyeceğini ortaya koyan çevre tarihi yaklaşımının önemli örneklerindendir. Nature’s Metropolis, şehir ile kırsal alan arasındaki ekonomik ve ekolojik bağlantıları birlikte ele alır. :contentReference[oaicite:7]{index=7}
Bugün İstanbul, Londra, New York veya Tokyo’ya baktığımızda benzer bir tabloyu farklı ölçeklerde görebiliriz. Bir şehrin elektriği, yiyeceği, içme suyu ve yapı malzemeleri nereden geliyor? Şehrin tüketim alışkanlıklarının ekolojik maliyetini kim taşıyor?
20. Yüzyıl: Ekologun Laboratuvardan Ekosisteme Geçişi
Ekosistem Kavramının Güçlenmesi
20. yüzyılda ekoloji giderek daha sistematik bir bilim hâline geldi. Ekologlar yalnızca tek tek türleri değil, tür topluluklarını, enerji akışını, besin ilişkilerini ve madde döngülerini araştırmaya başladılar.
Bu dönüşüm, “doğa” kavramını da değiştirdi. Orman artık yalnızca ağaçlardan oluşan bir alan değildi. İçinde toprak organizmaları, böcekler, kuşlar, memeliler, mikroorganizmalar, su ve atmosfer arasındaki ilişkilerin bulunduğu karmaşık bir sistemdi.
Ekologun çalışma alanı da böylece genişledi. Bugün bir ekolog;
- popülasyon büyüklüklerini ve dağılımlarını,
- türler arasındaki rekabet ve işbirliğini,
- besin ağlarını,
- biyoçeşitliliği,
- habitat kaybını,
- istilacı türleri,
- kirliliğin ekosistemler üzerindeki etkisini,
- iklim değişikliğinin canlı topluluklarına etkilerini
araştırabilir.
Ancak ekologun yaptığı iş yalnızca doğada gözlem yapmak değildir. İstatistik, bilgisayar modelleri, genetik analiz, coğrafi bilgi sistemleri, uzaktan algılama ve uzun süreli saha verileri de modern ekolojik araştırmanın parçası olabilir.
1960’lar: Rachel Carson ve Ekolojik Bilginin Toplumsal Güce Dönüşmesi
Silent Spring ve Yeni Bir Çevre Bilinci
Ekoloji tarihinin en önemli toplumsal dönemeçlerinden biri Rachel Carson’ın 1962’de yayımladığı Silent Spring adlı kitaptır. Carson, özellikle DDT gibi pestisitlerin kuşlar, böcekler, diğer canlılar ve insanlar üzerindeki etkilerine dikkat çekti. Kitabın başlangıcındaki hayali kasabada kuşların ve arıların sessizleşmesi, çevresel bozulmanın sembolik bir anlatımına dönüşmüştü. :contentReference[oaicite:8]{index=8}
Carson’ın çalışması önemliydi çünkü bilimsel bir sorunu yalnızca uzmanların dünyasında bırakmadı. Çevresel değişimin günlük yaşamla bağlantısını görünür hâle getirdi.
Bu noktada ekologun rolü daha da genişledi. Ekolog tarafından üretilen bilgi; kamu politikalarının, koruma çalışmalarının, tarım uygulamalarının ve çevre mevzuatının şekillenmesinde kullanılmaya başladı.
Belgelere dayalı yorum bize şunu gösteriyor: Çevre sorunlarının bilimsel olarak fark edilmesi ile toplumsal bir mesele hâline gelmesi aynı şey değildir. İkinci aşamada bilim insanlarının bulgularının kamuoyu, gazeteciler, hukukçular, siyasetçiler ve yurttaşlar tarafından tartışılması gerekir.
Çevre Tarihçileri ve Ekologlar: Aynı Sorunun Farklı Yüzleri
Geçmişi Anlamak Neden Ekolojik Bir Meseledir?
20. yüzyılın ikinci yarısında çevre tarihi güçlenirken tarihçiler de doğanın tarihin dışında olmadığını daha açık biçimde savunmaya başladılar.
Donald Worster’ın ifadesiyle çevre tarihi, doğanın insan yaşamındaki “rolünü ve yerini” tarih anlatısına dahil eder. Worster ayrıca Aldo Leopold’un daha önce “tarihin ekolojik yorumu” fikrini ortaya koyduğunu belirtir. :contentReference[oaicite:9]{index=9}
William Cronon ise insanların doğanın dışında yaşayamayacağını, yalnızca kendilerini doğanın dışında düşünebileceklerini savunur. :contentReference[oaicite:10]{index=10}
Bu fikirler ekolog ile tarihçi arasında güçlü bir köprü kurar. Ekolog, bir ekosistemin nasıl işlediğini anlamaya çalışır. Çevre tarihçisi ise insanların o ekosistemle ilişkisini zaman içinde nasıl değiştirdiğini araştırır.
Biri “sistem nasıl çalışıyor?” diye sorarken diğeri “bu sistemle ilişkimiz nasıl bu hâle geldi?” diye sorar. Günümüzün çevre problemlerini anlamak için iki soru da gereklidir.
21. Yüzyılda Ekolog Ne Yapar?
İklim Değişikliği ve Biyoçeşitlilik
Bugünün ekologu, geçmişteki meslektaşlarından çok daha karmaşık bir dünyayla karşı karşıyadır. İklim değişikliği, habitat parçalanması, okyanusların ısınması, ormansızlaşma, kirlilik ve biyolojik çeşitlilik kaybı birbirleriyle bağlantılı sorunlar hâline gelmiştir.
Bu nedenle modern ekolog yalnızca “bir tür neden azalıyor?” sorusunu sormaz. Aynı zamanda sıcaklık değişimlerinin, arazi kullanımının, insan nüfusunun, tarım politikalarının ve ekonomik faaliyetlerin bu değişimdeki rolünü araştırabilir.
Örneğin bir kuş türünün belirli bir bölgede azalması, yalnızca o kuşun biyolojisiyle açıklanamayabilir. Sulak alanların kurutulması, tarımsal ilaç kullanımı, şehirleşme, göç yollarındaki değişimler ve iklim koşulları aynı anda rol oynayabilir.
Şehir Ekolojisi
Ekologun çalışma alanı artık yalnızca “vahşi doğa” değildir. Kentler de ekolojik sistemlerdir.
Şehir parklarında kuş çeşitliliğini araştırmak, betonlaşmanın sıcaklık üzerindeki etkisini incelemek, yağmur suyunun kent içindeki hareketini modellemek veya yeşil alanların böcek popülasyonlarına etkisini ölçmek modern ekolojinin konuları arasındadır.
Bu durum önemli bir düşünsel değişimi gösterir: İnsanların yaşadığı alan ile “doğal alan” arasındaki kesin sınır giderek daha az anlamlı hâle gelmektedir.
Geçmiş ile Bugün Arasında: Eski Sorular, Yeni Krizler
Sanayi Devrimi ile İklim Krizi Arasında
Bugün atmosferdeki sera gazlarının artışını tartışırken 19. yüzyılın kömür ekonomisini hatırlamak tesadüf değildir. Sanayi toplumunun enerji altyapısı, modern ekonomik düzenin temelini oluşturdu. Aynı altyapının uzun vadeli çevresel sonuçları ise bugün daha görünür hâle geliyor.
Bu tarihsel bağlantıyı görmek, iklim değişikliğini yalnızca teknik bir problem olarak değerlendirmememizi sağlar. Mesele yalnızca kaç ton karbon salındığı değildir. Aynı zamanda hangi toplumların sanayileştiği, enerjiyi kimin kullandığı, ekonomik kazancın nasıl dağıldığı ve çevresel maliyetlerin kimler tarafından taşındığı sorularıdır.
Rachel Carson’dan Günümüze
Carson’ın döneminde tartışılan pestisitler ile bugün tartışılan mikroplastikler, PFAS gibi kalıcı kimyasallar veya başka çevresel kirleticiler arasında doğrudan bir özdeşlik kurmak mümkün değildir. Fakat tarihsel paralellik açıktır: Yeni bir teknoloji veya kimyasal ürün ekonomik fayda sağlarken, ekolojik sonuçları başlangıçta yeterince anlaşılmayabilir.
Bu nedenle ekologun işi yalnızca zararı ölçmek değil, belirsizliği de ortaya koymaktır. Bir ekosistemin hangi noktadan sonra kendisini toparlayamayacağını anlamaya çalışmak, çevre politikaları açısından son derece değerlidir.
Ekologun İşinin İnsan Hikâyesi
Bir Bilim İnsanının Ölçtüğü Şeyden Fazlası
Ekologun çalışmasını yalnızca tablolar, grafikler ve saha notlarından ibaret düşünmek eksik olur. Bir gölün kurumasını ölçmek, aynı zamanda o gölün çevresinde yaşayan insanların geçmişini anlamayı gerektirebilir. Bir ormanın küçülmesini incelemek, o ormandan geçimini sağlayan toplulukların hikâyesini de gündeme getirebilir.
İşte çevre tarihinin insanî yönü burada ortaya çıkar. Doğa değiştiğinde insanlar etkilenir; insanlar karar verdiğinde doğa değişir. Bu iki yönlü ilişkiyi görmeden bugünün çevre sorunlarını tam anlamıyla kavramak zordur.
Donald Worster’ın çevre tarihine ilişkin yaklaşımı da bu noktada dikkat çekicidir: İnsan toplumlarının altında, doğal dünyayla kurdukları ilişkilerin tarihsel bir güç olarak bulunduğunu vurgular. :contentReference[oaicite:11]{index=11}
Belki de bu yüzden bir ekologun çalışmasına bakarken yalnızca “hangi türler var?” diye sormamak gerekir. “Bu ekosistem geçmişte nasıldı?”, “İnsanlar burayı nasıl değiştirdi?”, “Değişimin faydasını kim gördü?”, “Maliyetini kim ödedi?” ve “Bugünkü kararlarımız yüz yıl sonra nasıl bir çevre bırakacak?” soruları da önemlidir.
Sonuç: Ekolog Ne Yapar?
Ekolog, en temel anlamıyla canlılar ile çevreleri arasındaki ilişkileri araştırır. Fakat bu kısa tanımın arkasında yüzyıllar boyunca gelişen bir bilgi tarihi bulunur.
Aristoteles’in canlıları ve yaşam alanlarını gözlemlemesinden Humboldt’un doğadaki bağlantıları görselleştirmesine, Darwin’in türlerin değişimini açıklamasından Haeckel’in “ekoloji” kavramını bilimsel bir alan olarak adlandırmasına, Sanayi Devrimi’nin çevresel dönüşümlerinden Rachel Carson’ın modern çevre bilincini güçlendiren çalışmalarına kadar uzanan uzun bir süreç söz konusudur. :contentReference[oaicite:12]{index=12}
Ekolog ne yapar? Ölçer, gözlemler, karşılaştırır, modeller, veri toplar ve canlı sistemleri arasındaki ilişkileri açıklamaya çalışır. Fakat ekolojinin tarihine baktığımızda bunun yalnızca bilimsel bir görev olmadığını da görürüz. Ekologun ürettiği bilgi, insanların yaşadığı dünyayı nasıl algıladığını ve geleceğe ilişkin hangi kararları verdiğini etkileyebilir.
Geçmişi bilmek burada bir nostalji meselesi değildir; bugünün neden böyle olduğunu anlamanın araçlarından biridir. Sanayi toplumunun nasıl ortaya çıktığını bilmeden iklim krizinin ekonomik kökenlerini, modern tarımın nasıl geliştiğini bilmeden biyoçeşitlilik kaybını, çevre hareketlerinin nasıl doğduğunu bilmeden bugünkü çevre politikalarını tam olarak anlamak güçleşir.
Belki de en önemli soru bu yüzden “Ekolog ne yapar?” değil, “Ekologun bize gösterdiği ilişkiler karşısında biz ne yapacağız?” sorusudur.
Çünkü geçmiş bize yalnızca nelerin değiştiğini anlatmaz. Aynı zamanda hangi değişimlerin mümkün olduğunu da gösterir. Bir zamanlar sınırsız görünen ormanların azalması, nehirlerin kirlenmesi, bazı türlerin yok olması ve kentlerin büyümesi insan kararlarının sonuçlarıydı. Aynı şekilde korunan alanların oluşturulması, kirleticilerin sınırlandırılması, habitatların restore edilmesi ve biyoçeşitliliğin korunması da insan kararlarının sonuçları olabilir.
Geçmiş ile bugün arasındaki en güçlü paralellik belki de burada saklıdır: İnsan toplulukları çevreyi değiştirme gücüne her zaman sahipti; fakat modern çağ bu gücü olağanüstü büyüttü. Ekoloji ise bize bu gücün sınırlarını ve sonuçlarını görme imkânı verir.
Bugün bir ormana, göle, kıyıya veya şehre baktığımızda aslında yalnızca bugünü görmeyiz. Orada geçmiş kararların izleri vardır. Ve belki geleceğin izleri de şimdiden oluşmaya başlamıştır. Ekologun yaptığı iş, işte bu görünmez bağlantıları görünür hâle getirmektir.
Bu noktada Ekolog ne yapar ile ilgili ana çerçeveyi çizmiş olduk; Til ile takipte kalın.